Tại sao biết điều gì đó là tốt nhưng vẫn không làm được? Biết đọc sách là tốt nhưng vẫn cầm điện thoại. Biết vận động là tốt nhưng cứ trì hoãn. Biết nên ngủ sớm nhưng tối nào cũng thức khuya… và một ngày trôi qua không làm được những điều đã dự định. Cứ nằm đó cả ngày lướt hết Facebook, rồi lại tới YouTube… xong rồi lại tự trách bản thân kém cỏi.
Biết muốn giảm cân thì cần cắt giảm đồ ngọt buổi tối. Nhưng cứ đi làm về mệt mỏi, mở tủ lạnh ra thấy bánh ngọt là lại ăn. Rồi cảm thấy bản thân quá yếu đuối, lười biếng và thiếu kỷ luật.
Nếu bạn thấy mình đâu đó giống như trên, thì hãy đọc cuốn sách Thay đổi – Bí quyết thay đổi khi thay đổi trở nên khó khăn để thật sự hiểu điều gì bên trong mình khiến mình BIẾT NHƯNG KHÔNG LÀM ĐƯỢC.
Những điều mình khám phá được từ cuốn sách
1. Hoàn cảnh quyết định hành vi nhiều hơn mình nghĩ
Sách đưa mình đến điểm khai mở đầu tiên: “Những gì có vẻ là vấn đề của con người lại thường là vấn đề của hoàn cảnh.” Nói một cách dễ hiểu, chính môi trường là một trong những nguyên nhân khiến chúng ta KHÔNG THỂ thay đổi được.
Sách kể về một nghiên cứu như sau. Có hai nhóm khán giả vào xem phim. Một nhóm được đưa túi bắp rang bơ nhỏ hơn, nhóm kia được đưa túi to hơn. Cả hai loại đều là bắp rang bơ không ngon. Kết quả là những người nhận túi to ăn nhiều hơn 53%. Các nghiên cứu ở những rạp chiếu phim khác nhau, ở những vùng khác nhau đều cho ra kết quả như nhau: khán giả ăn nhiều hơn khi nhận túi to hơn.
Vậy muốn người ta ăn ít đi, thay vì giảng giải ăn uống vô độ gây hại thế nào, chỉ cần đưa cho họ một túi bắp rang bơ nhỏ hơn. Thuyết phục bằng lý lẽ để người ta thay đổi suy nghĩ khó hơn nhiều so với việc thu nhỏ kích thước túi bắp. Những vấn đề có vẻ nằm ở con người lại thường là vấn đề của hoàn cảnh là như vậy.
Nói về yếu tố môi trường trong việc thay đổi hành vi, James Clear cũng có một cuốn sách best seller toàn cầu tên Atomic Habits bóc tách yếu tố môi trường rất cụ thể. Bạn có thể tìm đọc thêm cuốn sách này nhé. Mình cũng có một bài review chi tiết về cuốn sách này.
2. Nhưng chỉ đổi môi trường thôi là chưa đủ
Có những người vào trại cai nghiện thì cai rất tốt, nhưng khi quay về môi trường cũ lại tái nghiện. Có những người làm việc rất năng suất khi có sếp bên cạnh, nhưng sếp vắng mặt là không làm được.
Vậy ngoài môi trường, điều gì nữa khiến một người thay đổi? Đó chính là phần lý trí và phần cảm xúc bên trong mỗi người.
Sách đưa mình tới hình ảnh Người quản tượng, đại diện cho lý trí, và Con voi, đại diện cho cảm xúc của mỗi người. Hình ảnh này đến từ nhà tâm lý học Jonathan Haidt trong cuốn Giả thuyết hạnh phúc. Thật ra từ xưa con người đã nói về sự giằng co này: Plato hình dung một người đánh xe phải ghì cương con ngựa bất kham, Freud viết về bản năng và siêu ngã, còn các nhà kinh tế học hành vi gọi đó là “bộ phận lập kế hoạch” và “bộ phận thực hiện”.
Người quản tượng (lý trí) giỏi nghĩ dài hạn và lập kế hoạch, nhưng hay do dự, phân tích quá mức và dễ tê liệt trước những lựa chọn mơ hồ.
Con voi (cảm xúc, con tim) là khi ta ngủ quên, ăn quá nhiều, trì hoãn, bỏ buổi tập, nổi nóng rồi hối hận. Nó lười, bất kham, thích phần thưởng tức thì. Nhưng con voi cũng là sức mạnh: là cảm xúc mãnh liệt khi bảo vệ con, là sự cứng cỏi khi đứng lên vì bản thân, là năng lượng để thực sự làm.
Người quản tượng ngồi trên lưng voi và cầm cương, nhưng sự kiểm soát ấy rất mong manh vì anh ta quá bé nhỏ so với con voi. Tức là lý trí không kiểm soát được cảm xúc.
“Biết nhưng không làm được” chính là khi ta hoặc chỉ tác động vào người quản tượng: hiểu cần phải làm gì nhưng không có động lực làm. Hoặc chỉ tác động vào con voi, ta nhiệt tình, tràn trề năng lượng nhưng không có phương hướng, rồi cũng lại bỏ cuộc.
3. Sự thay đổi đến từ ba yếu tố
Định hướng cho Người quản tượng: chỉ dẫn thật rõ ràng, cụ thể.
Tạo động lực cho Con voi: chạm vào cảm xúc và chia thay đổi thành những bước thật nhỏ.
Xây dựng Con đường: làm cho môi trường xung quanh giúp hành vi đúng trở nên dễ dàng, như chiếc túi bắp rang bơ nhỏ.
Những người thay đổi được là những người có định hướng rõ ràng, có động cơ mạnh mẽ và có môi trường thuận lợi, chứ không phải những người có ý chí sắt đá hơn.
Hai bài học mình rút ra cho bản thân từ cuốn sách
Với mỗi yếu tố, sách đưa ra nhiều chiến lược cùng những câu chuyện chứng minh. Mình không kể hết, chỉ chọn hai bài học mình thấy hữu ích nhất.
Bài học 1: Tìm kiếm điểm sáng
Não bộ của chúng ta có xu hướng nhìn vào điểm tiêu cực, chăm chăm vào vấn đề. Điều này không hề tốt cho sự thay đổi. Muốn thay đổi, hãy hướng não bộ sang giải pháp bằng cách tìm ra những trường hợp thành công và hỏi: họ đã làm gì khác?
Ví dụ trong sách: năm 1990, Jerry Sternin của tổ chức Save the Children đến Việt Nam để giảm suy dinh dưỡng ở trẻ em nông thôn, với rất ít người và ít tiền. Thay vì phân tích những nguyên nhân lớn như nghèo đói hay nước sạch, ông đi tìm những gia đình nghèo nhưng con vẫn khỏe. Hóa ra các bà mẹ ấy cho con ăn nhiều bữa nhỏ trong ngày, và thêm tôm, cua nhỏ bắt ngoài ruộng cùng rau lang vào cơm. Ông giúp các bà mẹ khác học theo, và tình trạng suy dinh dưỡng giảm rõ rệt.
Áp dụng thực tế: nếu bạn nhận thấy mình hay lướt mạng xã hội trong vô thức, hãy tự hỏi: có ngày nào mình không lướt mạng và làm việc rất năng suất không? Mình đã làm gì để có một ngày như thế? Chắc chắn không phải ngày nào bạn cũng lướt mạng xã hội. Ngày đó chính là điểm sáng của bạn.
Đây là bài học mình thấy ý nghĩa đối với mình vì khi muốn chồng con thay đổi mình lại chỉ biết nhìn vào những điểm tiêu cực, những điểm chồng con chưa làm tốt. Mỗi khi con mang bài kiểm tra về, nếu con làm đúng 9/11 câu thì mình sẽ luôn nhìn vào 2 câu con đã làm sai mà không nhìn vào 9 câu con đã làm đúng. Mình bắt đầu cằn nhằn hỏi tại sao con lại để sai 2 câu đó. Vấn đề là gì. Và con mình thì luôn cảm thấy không vui, không biết làm thế nào để mẹ hài lòng. Sau khi đọc sách, mình sẽ thay đổi cách phản ứng. Mình sẽ khen ngợi con làm đúng 9 câu và cùng phân tích vì sao con làm được đúng 9 câu này. Tức là tìm ra điểm sáng để áp dụng cho lần kiểm tra sau.
Còn đối với bản thân mình, thay vì trách móc bản thân vào những ngày cảm thấy không năng suất, trì trệ, tụt mood. Mình sẽ tự hỏi bản thân mình đã làm gì vào những ngày năng suất, những ngày có kết quả tốt, năng lượng cao để từ đó mình áp dụng cho những ngày còn lại.
Bài học 2: Thu nhỏ sự thay đổi
Con voi trong mỗi chúng ta rất dễ nản lòng khi nhìn thấy mục tiêu còn quá xa vời. Con người cũng có khuynh hướng né tránh khi phải đối diện với nhiệm vụ quá lớn lao. Vì vậy cảm giác tiến bộ cực kỳ quan trọng, và việc cần làm phải được chia nhỏ tới mức chắc chắn làm được.
Ví dụ trong sách: một tiệm rửa xe phát thẻ khách hàng thân thiết. Nhóm thứ nhất nhận thẻ cần tích đủ 8 dấu để được rửa xe miễn phí một lần. Nhóm thứ hai nhận thẻ cần 10 dấu, nhưng được tặng sẵn 2 dấu ngay từ đầu. Về lý thuyết hai thẻ như nhau, nhưng chỉ 19% nhóm thứ nhất dùng hết thẻ, trong khi nhóm thứ hai lên đến 34%. Cảm giác “mình đã đi được một đoạn rồi” khiến con voi hăng hái bước tiếp.
Áp dụng thực tế: đây là điều mình mà bản thân mình mắc phải rất nhiều. Mình đặt ra những mục tiêu lớn, hoành tráng, nặng đô và đặt mục tiêu xong là sợ và không làm luôn. Ví dụ đặt mục tiêu tập luyện 6 ngày/tuần. Rồi mình cảm thấy quá sức không theo nổi nên bỏ hẳn. Nếu chỉ đặt mục tiêu tập 2-3 ngày/tuần, mỗi buổi tối thiểu tầm 10-20 phút thì mình đã không sợ đến thế và không bỏ ngang.
Bạn cũng có thể thử:
- Khi làm một việc, hãy có công cụ đo lường sự tiến bộ, để thấy mình đã đạt được gì trong hành trình thay đổi, để thấy được mục tiêu không còn quá xa vời thì động lực của bạn sẽ tăng cao hơn.
- Nếu con voi đang miễn cưỡng, hãy hạ thấp yêu cầu cho đến khi mình có thể vượt qua được, bắt tay vào hành động.
- Khi muốn làm một việc mà mãi vẫn trì hoãn, hãy chia nhỏ nó ra, nhỏ đến mức có thể làm một cách dễ dàng. Ví dụ: đừng yêu cầu con dọn cả căn phòng, chỉ cần yêu cầu con dọn trong 5 phút. Dọn phòng 5 phút là điều cực kỳ đơn giản với bất cứ ai, ai cũng có thể làm được. Nhưng chỉ cần 5 phút khởi động, nhìn thấy chút thành quả, não bộ sẽ khiến bạn muốn tiếp tục dọn phòng.
Cuốn sách thay đổi cách mình nhìn nhận điều gì?
Sách giúp mình hiểu những điều gì mình đang làm hiệu quả và điều gì cần cải thiện trong hành trình giúp khách hàng lấy lại vóc dáng và vòng eo thon, trong hành trình đồng hành cùng con chinh phục kỳ thi vào trường CLC.
1. Những điều mình đã làm được
- Chỉ rõ bước đi then chốt: thay vì bảo khách “ăn uống lành mạnh”, mình đưa ra những hành động cụ thể cho khách hàng: ăn theo thứ tự, chọn đúng nhóm chất, biết cách chọn đồ ăn, ăn vừa đủ no, bài tập cụ thể và nhẹ nhàng.
- Xây dựng con đường: mình giúp khách hàng thay đổi môi trường sống để việc ăn đúng và tập luyện trở nên dễ dàng hơn.
- Tập hợp bầy đàn: mình tạo những nhóm nhỏ 2–3 người cùng nhau ăn uống và tập luyện, động viên và làm gương cho nhau.
2. Những điều mình cần cải thiện
- Mục tiêu cụ thể và rõ ràng hơn cho từng khách hàng, để người quản tượng biết chính xác điểm đến.
- Tìm điểm sáng nhiều hơn: hỏi những khách hàng đã thành công xem họ đã làm gì, gặp khó khăn gì và vượt qua thế nào.
- Giúp khách hàng hướng tới một hình mẫu mới: người mẹ khỏe mạnh, hiểu dinh dưỡng, chăm sóc được cho cả gia đình. Khi thay đổi gắn với con người mình muốn trở thành sẽ bền vững hơn.
- Cho khách hàng thấy và cảm nhiều hơn, chứ không chỉ hiểu bằng lý trí. Đây là điều chạm đến mình nhiều nhất. Chiến lược tìm ra cảm xúc: cho người ta thấy và cảm nhiều hơn, chứ không chỉ hiểu bằng kiến thức, bằng lý trí. Có lẽ vì đây chính là điều mình làm chưa tốt, cả với khách hàng và người thân trong gia đình.
Con trai mình đang luyện thi vào trường chất lượng cao. Nếu mình chỉ nói với con về mục tiêu bằng lý lẽ như vì sao nên cố gắng, cần học những gì, thì mình mới chạm đến người quản tượng, tức là phần lý trí của con. Điều mình muốn làm tiếp theo là giúp con thấy và cảm được mục tiêu đó, để chính con voi bên trong con muốn bước đi, muốn hành động. Mình đưa con tới thăm trường, kể về những anh chị đã học ở đó, trường có sự kiện gì mình cũng cho con xem…
Mình tin rằng nếu mình làm đủ được cả 3 yếu tố tác động đến sự thay đổi thì kết quả sẽ tốt hơn.
Ai nên đọc cuốn sách này?
- Nếu bạn đã thử thay đổi một thói quen nhiều lần mà chưa giữ được lâu: ăn uống, tập luyện, ngủ sớm, bớt nổi nóng, làm việc kém hiệu quả, chi tiêu quá tay….
- Những người làm mẹ muốn giúp con mình hình thành những thói quen tốt.
- Những người làm công việc giảng dạy, coaching, tư vấn, mong muốn giúp khách hàng thay đổi.
Nếu bạn đã nhiều lần cố thay đổi mà vẫn quay về thói quen cũ, có lẽ vấn đề không nằm ở việc bạn thiếu ý chí. Cuốn sách này có thể giúp bạn nhìn vấn đề theo một cách khác, nhẹ nhàng hơn với chính mình.
Chúc các bạn đọc sách vui vẻ và rút ra được điều gì đó ý nghĩa cho bản thân.
